Avaita pämenü

Portugalii (port.: Portugal [puɾtuˈɣaɫ], mirand.: Pertual), oficialižikš — Portugalijan Tazovaldkund (port.: República Portuguesa, mirand.: República Pertuesa), om kaikiš päivlaskmaižemb Evropan valdkund. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Lissabon.

Portugalijan Tazovaldkund
República Portuguesa (port.)
República Pertuesa (mirand.)
 Flag
Flag of Portugal.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Portugal.svg
Pälidn Lissabon
Eläjiden lugu (2018) 10 355 493[1] ristitud
Pind 92 090 km²
Portugalijan Tazovaldkund República Portuguesa (port.) República Pertuesa (mirand.)
Kel' portugalijan, mirandan
Valdkundan pämez' Marselu Rebelu di Soza
Päministr Antoniu Košta
Religii hristanuskond
Valüt evro (€) (EUR)[2]
Internet-domen .pt[3]
Telefonkod +351
Aigvö tal'vel UTC+0,
kezal UTC+1

Vspäi 1949 om PAKO:n ühtnii (sen alusen aigalpäi). Vspäi 1986 om EÜ:n ühtnii.

EtimologiiRedaktiruida

Valdkundan nimi om saudud Portu-lidnan nimespäi (latin.: Portus) da kel'tan Cale-tahondan nimespäi.

IstoriiRedaktiruida

Vn 1143 5. päiväl redukud Portugalii tedoti ičeze ripmatomut Leon-kunigahusespäi.

Vozil 1581−1640 Portugalii oli Ispanijan palaks.

Vn 1910 5. päiväl redukud Portugalii kändihe tazovaldkundaks revolücijan satuseks.

Vl 1926 sodakukerduz oli valdkundas. Sodadiktatur jätksihe vhesai 1974 (25. sulaku, «uniheiniden revolücii»).

Jäl'gmäine valdkundan konstitucii[4] (port.: Constituição) om väges vs 1976 sulakun 25. päiväspäi möhembaižidenke znamasižidenke vajehtusidenke (vozil 1982, 1989, 1992, 1997, 2001, 2004 da 2005).

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Portugalijan topografine kart.

Valdkund sijadase Pirenejan pol'saren suvipäivlaskmpoles, Atlantižen valdmeren randal. Portugalii om mavaldkundröunoiš Ispanijanke (1224 km) pohjoižes da päivnouzmas. Sen päivlaskmaižed da suvižed randad lainištab Atlantine valdmeri (randanpird om 1793 km pitte). Sen ližaks atlantižed Azorižed da Madeir-sared oma Portugalijan ohjandusen al.

Portugalijan territorijan enamban palan reljef om murdma da mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Piko-mägenoc Azorižil saril (2351 m). Kaikiš korktemb čokkoim kontinental om Eštrel-mägi, 1991 metrad meren pindan päl. Valdkundas om kaht znamasišt joged Ispanijas niškoil. Ned oma Doru-jogi (isp.: Duero) da Težu-jogi (isp. Taho).

Klimat om Keskmeren subtropine. Vilukun keskmäine lämuz om +5..+10 C°, heinkun — +20..+27 C°. Mägil sadab äjan, 1000..2500 mm vodes, no mererandaližil tazangištoil vaiše 400..800 mm.

Londuseližed pävarad oma kala da metallad (raudkivend, vas'k, vol'fram, cink, tin, hobed, kuld, uran); toižed varad — mramor, sauvondgips, saved, sol, mec, mahuz, gidroenergii.

Politine sistemRedaktiruida

 
San Bento-pert'kulu om Portugalijan parlamentan ištundoiden sija Lissabonas.

Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (port.: Presidente da República Portuguesa), kudambad kaik rahvaz valičeb videks vodeks. Prezident paneb päministrad da ministrid radnikusile, hö pidadas vastust parlamentale. Valdkundaline Nevondkund (port.: Conselho de Estado) om nevoi prezidentale organ.

Kaik rahvaz valičeb üks'kodišt parlamentad (port.: Assembleia da República, 230 deputatad) nelläks vodeks partijoiden nimikirjutesiden mödhe.

Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 24. päiväl vilukud, Marselu Rebelu di Soza kändihe prezidentaks (sai 52%). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 4. päiväl redukud. Vs 2015 kül'mkun 26. päiväspäi Antoniu Košta om päministraks.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Portugalijan administrativiž-territorialine jagand.

Portugalii jagase 23 agjaha da kahthe avtonomižhe regionha (atlantižed Azorižed da Madeir-sared). Agjoiden keskes 21 oma municipaližkeskeižed kundad (üks'lugu port.: comunidade intermunicipal / ComInter), 2 oma sured lidnad (üks'lugu port.: área metropolitana) — Lissabon i Portu. Agjad alajagasoiš 308 municipaližhe rajonha (üks'lugu port.: município vai concelho «nevondkund»), ned — 3092 civiližhe tulendha (üks'lugu port. freguesia) vl 2013.

EläjadRedaktiruida

Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 10 427 301 ristitud[5]. Kaikuččen voden läz 20-50 tuh. ristituid lähttas elämhä toižihe maihe. Nece emigracijan process zavodihe Suriden geografižiden avaidusiden aigaspäi völ.

Portugalijas elädas portugalijalaižed (87%) da libujad Azijan i Afrikan maišpäi (12%). Uskojiden keskes läz 90% oma katoližen jumalankodikundan polenpidajad. Vn 2011 rahvahanlugemižen aigan 6,8% ristituid nimitihe ičtaze religijatomikš.

Portugalijan järedad lidnad oma Lissabon-pälidn da Portu. Valdkundan 43% eläjid keskendase niiš da niiden ezilidnoiš[6]. Vspäi 2009 kaik om 156 lidnad valdkundas.

IžanduzRedaktiruida

Portugalijan päeksport om erazvuiččed sobad da suks'kengäd (läz 12%), avtod, jüguavtod, punolendimed da niiden varapalad (10%), elektroladimed (10%); toine eksport — kivivoi (5%), puižed tegesed (3%), lebuištmed lendimiden täht da metalline mebel' (2%), šinad (2%), zelläd (2%), vinmarj (2%), kuld (1%), vas'k da sen ühthesuladused (1%).

Vl 2014 Ispanii, Saksanma, Francii i Sur' Britanii oliba valdkundan pätorguindpartnörikš (ühtes — eksportan dai importan pol').

HomaičendadRedaktiruida

IrdkosketusedRedaktiruida



Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Litvanma | Lihtenštein | Lüksemburg | Mad'jaranma | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pohjoižmakedonii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.