Vaugedvenäma

valdkund Päivnouzmpol'žes Evropas

Vaugedvenäma vai Vaugedvenä (vaug.: Беларусь[2], Bielaruś; ven.: Белоруссия / Беларусь), täuz' oficialine nimi — Vaugedvenäman Tazovaldkund (vaug.: Рэспубліка Беларусь [rɛspublʲika bʲɛlaˈrusʲ], ven.: Республика Беларусь), om mererandatoi valdkund Päivnouzmpol'žes Evropas. Vaugedvenäman pälidn da kaikiš järedamb lidn om Minsk.

Vaugedvenäman Tazovaldkund
Рэспубліка Беларусь (vaug.)
Республика Беларусь (ven.)
 Flag
 Valdkundznam
Pälidn Minsk
Eläjiden lugu (2018) 9,527,543 ristitud
Pind 207,600[1] km²
Vaugedvenäman Tazovaldkund Рэспубліка Беларусь (vaug.) Республика Беларусь (ven.)
Kel' vaugedvenän, venäkel'
Valdkundan pämez' Aleksandr Lukašenko
Päministr Raman Galoučanka
Religii hristanuskond
Valüt vaugedvenäman rubl' (Br) (BYR)
Internet-domen .by, .бел
Telefonkod +375
Aigvö UTC+3

Vaugedvenäma om Evrazijalaižen Ekonomižen Ühtištusen ühtnijaks.

Istorii

vajehta

Vn 1990 27. päiväl heinkud Vaugedvenäma tedištoiti ičeze ripmatomudes NSTÜ:späi. Vn 1991 25. päiväl tal'vkud valdkund erištui täuzin.

Valdkundan edeližed Konstitucijad (vaug.: Канстытуцыя, ven.: Конституция) oliba vahvištadud vozil 1918 (pordaigaline), 1919, 1927, 1937, 1978. Nügüdläine kudenz' lugul Konstitucii[3][4] om vahvištadud vn 1994 15. päiväl keväz'kud i om väges voziden 1996 da 2004 vajehtusidenke kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe.

Geografijan andmused

vajehta
 
Vaugedvenäman reljefan kart.

Vaugedvenäma om mavaldkundröunoiš Venämanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 1312 km), Ukrainanke suvipäivnouzmas da suves (1111 km), Pol'šanmanke päivlaskmas (418 km), Litvanmanke (640 km) da Lätänmanke (161 km) lodehes. Ühthine röunoiden piduz — 3642 km[5]. Vaugedvenäma om kaikiš suremb mererandatoi valdkund Evropas.

Reljef om tazo da sijidme sokaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om S'viataja (Pühä) Hara-kukkaz (345 m) päivlaskmpolehe Minskaspäi.

Znamasižed joged oma Dnepr sen Pripäc'-, Sož- i Berezin-ližajogidenke, Päivlaskmaine Dvin, Nämun i Päivlaskmaine Bug. Severz'-se kanaloid ühtenzoittas jogid. Enamba 10 tuhad järvid, kaikiš surembad oma Narač (80 km²) i Asveiskaje järv (53 km²). Polesje om järed sokaz tahond Vaugedvenäman suves.

Londuseližed pävarad oma kaliisol, keitandsol, mec (territorijan 38,8% vl 2010), turbaz; toižed varad — kivivoi, londuseline gaz, granit, dolomit, mel, gravii, letked, saved.

Politine sistem

vajehta
 
Vaugedvenäman ohjastusen pert' Minskas om parlamentan alakodin-ki ištundoiden sija.

Vaugedvenäma om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (vaug.: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, ven.: Президент Республики Беларусь). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad radsijha parlamentan alakodin hökkähtusen samižen jäl'ghe. Prezident voib säta da panda väghe käskusid.

Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (vaug.: Нацыянальны сход, ven.: Национальное собрание). Üläkodi om Tazovaldkundan Nevondkund (vaug.: Савет Рэспублікі, ven.: Совет Республики) 64 deputatanke (kahesin kaikuččes agjaspäi da völ 8 ristitud prezident paneb radsijha). Alakodi om Ezitajiden Kodi (vaug.: Палата прадстаўнікоў, ven.: Палата представителей) 110 ühtnijanke. Kaikiden parlamentan ühtnijoiden valdatusiden strok om nell' vot.

Nügüdläine prezident om Aleksandr Lukašenko. Hän radab vs 1994 heinkun 20. päiväspäi, se om hänen jo kudenz' strok faktižikš. Järgenduseližen kerdan änestihe prezidentad vn 2020 9. päiväl elokud, Lukašenko sai 80,1% änid (vl 2015 — 83,5%). Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad (miše eile ühten aigan prezidentan valičendoiden kampanijanke) oliba vn 2019 kül'mkus: üläkodihe 7. päiväl, alakodihe 17. päiväl (7. kucund). Roman Golovčenko radab päministran vs 2020 kezakun 4. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagand

vajehta

   Kacu kirjutuz: Vaugedvenäman administrativiž-territorialine jagand.

Vaugedvenäma jagase kudeks agjaks (vaug.: вобласць, ven.: область) da pälidnan territorijaks (Minsk). Agjad alajagasoiš 118 rajonaks (vaug.: раён, ven.: район) da 10 lidnaks agjan alištusenke (vaug.: горад абласнога падпарадкавання, ven.: город областного подчинения). Minsk da erased (5) lidnad agjan alištusenke alajagasoiš lidnrajonikš, mugomid om 24. Agjoiden rajonad alajagasoiš 1295 küläkundaks, 102 lidnankundaks da 90 žilonkundaks.

Eläjad

vajehta

Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 9 467 000 ristitud[6]. Kaikiš suremb ristitišt oli 10 243 500 eläjad vl 1994.

Rahvahad (vn 2009 rahvahanlugemine): vaugedvenälaižed — 83,7%, venänikad — 8,3%, pol'šanmalaižed — 3,1%, ukrainalaižed — 1,7%, toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 0,9%.

Uskondan mödhe (2011): ortodoksižed hristanuskojad — 48,3%, katolikad — 7,1%, toižed uskojad — 3,5%, religijatomad — 41,1%.

Toižed järedad lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2015, surembaspäi penembha): Gomel', Mogilöv, Vitebsk, Grodno, Brest. Vl 2015 kaik om 15 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke. Vl 2013 ühthemänho oli 113 lidnad valdkundas. Nell' eläjad videspäi oma lidnalaižed (2020).

Ižanduz

vajehta

Vl 2009 Vaugedvenäman päeksport oli kivivoin toštmižeksport (34%), söndtavarad (sagud, maid, argvoi, lehmänliha, sahar, kaik om läz 10%), likkuimed da niiden palad (traktorad da jüguavtod, 9%), heretused (mineraližed da organižed, 8%), himižen tegimišton produkcii (8%); toine eksport oli sobad (läz 5%), teraz (2%), šinad (2%), vilugoitimed (1%), mebel' (1%).

Praznikad

vajehta

Nened valdkundaližed praznikad oma lebupäivikš Vaugedvenämas.

Vaugedvenäman praznikad-lebupäiväd
Kunpäiv Vepsän nimi Sijaline nimi Kommentarijad
1. viluku Uz' voz' Новы год / Новый год
7. viluku Raštvad Нараджэнне Хрыстова (юліанскі каляндар) / Рождество Христово (юлианский календарь)
8. keväz'ku Rahvahidenkeskeine naižiden päiv Міжнародны жаночы дзень / Международный женский день
sulaku / semendku, ühesanz' päiv ortodoksižen Äipäivän jäl'ghe Radonic Радаўніца / Радуница 2018: 17. sulakud, 2019: 7. semendkud, 2020: 28. sulakud, 2021: 11. semendkud, 2022: 3. semendkud
1. semendku Radon päiv Свята працы / Праздник труда
9. semendku Vägestusen päiv Дзень Перамогі / День Победы
3. heinku Ripmatomuden päiv (Tazovaldkundan päiv) Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі) / День Независимости Республики Беларусь (День Республики) Oigetihe 27. heinkud vll 1991−1996
7. kül'mku Oktäbrin revolücijan päiv Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі / День Октябрьской Революции Lebupäiv vspäi 1995
25. tal'vku Karačun Нараджэнне Хрыстова (грыгарыянскі каляндар) / Рождество Христово (григорианский календарь)

Homaičendad

vajehta
  1. Vaugedvenäman valdkundaline maiden kadastr (vn 2012 1. päiväl vilukud). — Gki.gov.by. (ven.)
  2. Закон Республики Беларусь от 19.09.1991 № 1085-XII «О названии Белорусской Советской Социалистической Республики и внесении изменений в Декларацию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистической Республики о государственном суверенитете Белорусской Советской Социалистической Республики и Конституцию (Основной Закон) Белорусской ССР» normativka.by-saital. (ven.)
  3. Vaugedvenäman Konstitucii 1994 (voziden 1996 da 2004 vajehtusidenke) Vikiaitas. (angl.)
  4. Vaugedvenäman Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital. (angl.)
  5. Vaugedvenäman geografii // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  6. Demografižen situacijan polhe vl 2014 I fartalan aigan. — Vaugedvenäman Tazovaldkundan nacionaline statistikan komitet (belstat.gov.by). (ven.)

Irdkosketused

vajehta



Evropan valdkundad
 
Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Lihtenštein | Litvanma | Lüksemburg | Mad'jaranma | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pohjoižmakedonii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.