Avaita pämenü

Čehanma vai Čehii (čeh.: Česko), täuz' oficialine nimi — Čehijan Tazovaldkund (čeh.: Česká republika), om mererandatoi valdkund Keskuzevropas. Sen pälidn da kaikiš järedamb lidn om Prag. Vspäi 1999 Čehanma om PAKO:n ühtnii, vspäi 2004 — EÜ:n ühtnii.

Čehijan Tazovaldkund
Česká republika
 Flag
Flag of the Czech Republic.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of the Czech Republic.svg
Pälidn Prag
Eläjiden lugu (2018) 10 686 269[1][2] ristitud
Pind 78 866 km²
Čehijan Tazovaldkund Česká republika
Kel' čehan
Valdkundan pämez' Miloš Zeman
Päministr Andrei Babiš
Religii ateizm, hristanuskond
Valüt čehijan kron (CZK)
Internet-domen .cz[3]
Telefonkod +420
Aigvö tal'vel UTC+1
kezal UTC+2

EtimologiiRedaktiruida

Valdkundan nimituz om sündnu čehalaižed-etnonimaspäi.

IstoriiRedaktiruida

Nügüdläine Čehijan Tazovaldkund om sündnu voden 1993 1. päiväl vilukud, kudambal jagoiba Čehoslovakijad Čehanmaks da Slovakijaks. Sil-žo päiväl tuli väghe valdkundan Konstitucii[4]. Se Konstitucii om väges nügüd'-ki, vn 2012 jäl'gmäižidenke vajehtusidenke.

Geografijan andmusedRedaktiruida

Čehanmal om mavaldkundröunoid Pol'šanmanke (röunan piduz — 658 km) pohjoižes, Slovakijanke (214 km) päivnouzmas, Avstrijanke (362 km) suves, Saksanmanke (646 km) päivlaskmas da lodehes. Valdkundröunoiden ühthine piduz om 1880 km.

Joged jokstas koumen meren basseinoihe: Pohjoižen, Baltijan i Mustmeren. Kaikiš korktemb čokkoim om Sudetiden Snežk-mägi (čeh.: Sněžka, 1603 m ü.m.t.) valdkundan pohjoižröunal Pol'šanmanke.

Londuseližed varad oma raudkivend, kivihil', bur hil', grafit, ämetalližed kivendod, uran, saved.

Politine sistemRedaktiruida

Čehanman ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa.

Parlament (čeh.: Parlament České republiky) om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (čeh.: Senát) 81 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid kudeks vodeks, koumandez (27 mest) vajehtase kaikuččel kahtel vodel. Alakodi om Ezitajiden Kodi (čeh. Poslanecká sněmovna) 200 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks, lidirujan partijan ezimez' kändase päministraks.

Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 vilukus (12-13. i 26-27. päivil), Miloš Zeman sai vägestust kahtendes turas (51,37% änid) da radab kahtenden strokun jäl'geten vs 2013 keväz'kun 8. päiväspäi. Parlamentan ühtnijoiden alakodin järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 20-21. päivil redukud, üläkodin — vn 2018 redukus (5-6. i 12.-13. päivil, koumandez). Andrei Babiš radab päministran vs 2017 tal'vkun 6. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Čehanman administrativiž-territorialine jagand.

Čehanma jagase pälidnha (hlavní město) da 13 randha (üks'lugu čeh.: kraj).

EläjadRedaktiruida

Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe valdkundan eläjiden lugu oli 10,436,560 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (2011): čehalaižed — 64,3%, moravalaižed — 5,0%, slovakalaižed — 1,4%, toižed rahvahad — 1,8%, rahvahuden ozutandata — 27,5%.

Čehanman toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. ristituid, vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe[5]): Brno, Ostrav, Pl'zen', Liberec, Olomouc.

IžanduzRedaktiruida

Čehanma om valdkund vägevanke tegimištonke. Šingotadud sarakod: poltusiženergetine (Temelin- da Dukovani-atomelektrostancijad), raudmetallurgii, avtotegimišt (Škoda), metalloiden ümbriradmine, himine tegimišt, kanghiden tehmine, stökoltegesed, sömtegimišt (olud, sahar, vinmarjad, nižu).

HomaičendadRedaktiruida

IrdkosketusedRedaktiruida