Latvii vai Lätänma (latv.: Latvija [ˈlatvija]), oficialižikš Latvijan (Lätänman) Tazovaldkund (latv.: Latvijas Republika), om valdkund Evropan pohjoižes, Baltijan meren randal. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Rig.

Latvijan (Lätänman) Tazovaldkund
Latvijas Republika
 Flag
Flag of Latvia.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Latvia.svg
Pälidn Rig
Eläjiden lugu (2018) 1 923 559[1] ristitud
Pind 64 589 km²
Latvijan (Lätänman) Tazovaldkund Latvijas Republika
Kel' latvijan
Valdkundan pämez' Egils Levits
Päministr Krišjanis Karin'š
Religii hristanuskond
Valüt evro (€) (EUR)[2]
Internet-domen .lv[3]
Telefonkod +371
Aigvö tal'vel UTC+2,
kezal UTC+3

Vspäi 2004 valdkund om PAKO:n da EÜ:n ühtnijaks.

IstoriiRedaktiruida

Latvii tedištoiti ičeze ripmatomudes vn 1918 18. päiväl kül'mkud Venälaižes imperijaspäi. Vl 1934 sodakukerduz tegihe Latvijas.

Vozil 1940−1991 Latvii oli Nevondkundaližen Ühtištusen palaks. Latvijan käskusišton mödhe, se oli okkupacii. Toštmižripmatomuden dat om 21. eloku 1991.

Jäl'gmäine valdkundan Konstitucii[4][5][6] (latv.: Satversme) om vahvištadud Konstitucižel Suimal vn 1922 15. päiväl uhokud da tuli väghe sen-žo voden 7. päiväl kül'mkud, sen vägi om udištadud vl 1993, om olmas äiluguižidenke vajehtusidenke. Toižed Konstitucijad oliba vozišpäi 1919, 1920 i 1940.

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Latvijan reljefan kart.

Latvijal om mavaldkundröunoid Estinmanke pohjoižes (röunan piduz — 333 km), Venämanke päivnouzmas (332 km), Vaugedvenämanke suvipäivnouzmas (161 km) da Litvanmanke suves (544 km). Ühthine röunoiden piduz om 1370 km. Valdkundan päivlaskmaižed da lodehližed randad lainištab Baltijan meri, sen randanpird om 498 km pitte valdkundan südäimes.

Reljef om tazo, ülüded da alangištod vajehteldas keskneze. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Gaizin'kalns-kukkaz (312 m). Mererandaline alangišt om kaikiš pidemb. Znamasižed joged oma Gaui da Daugav (Päivlaskmaine Dvin). Kaik om 12 tuhad jogid da 3 tuhad järvid valdkundas.

Klimat om ven Baltijan meren. Järghine pil'višt om paksus, om vaiše 30..40 päivoikast päiväd vodes. Tal'v vedase koume kud: kesktal'vkuspäi keskkeväz'kuhusai. Uhokun keskmäine lämuz om −9 C°, heinkun lämuz — +15..+17 C°. Paneb sadegid 500..800 mm vodes. Kaikiš kuivamb da päipaštokahamb ku om semendku.

Londuseližed varad oma turbaz, mouckivi, dolomit, letked, jartal', mec (territorijan viž ühesandest), väghine mahuz, gidroenergii, kala.

Politine sistemRedaktiruida

 
Latvijan parlamentan pert' Rigas.

Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om valitud Suimal prezident (latv.: Valsts prezidents). Hänen valdatusiden strok om nell' vot, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb radnikusele märitud ristitud formiruimha ohjastust, Suim vahvištab ohjastusen ministrid radnikusiš päministranke (latv.: Ministru prezidents — «ministriden prezident») pämeheks äniden enambusel.

Käskusenandai organ om üks'kodine parlament — Latvijan Suim (latv.: Saeima), kudamban 100 ühtnijad Latvijan rahvahanikad täuzidenke oiktusidenke valitas nelläks vodeks.

Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 6. päiväl redukud. Prezidentan järgenduseližed valičendad Suimas oliba vn 2019 29. päiväl semendkud, Egils Levits-prezident sai 61 än't 100:späi i radab heinkun 8. päiväspäi. Krišjanis Karin'š om päministraks vs 2019 vilukun 23. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Latvijan administrativiž-territorialine jagand.

Latvii jagase 110 agjaks (üks'lugu latv.: novads) da 9 lidnaks tazovaldkundan alištusenke (üks'lugu latv.: republikas pilsēta). Toižed agjad alajagasoiš volostikš (üks'lugu latv.: pagasts), toižed agjad seištas jagamatomikš.

Mugažo valdkund kogoneb vides statistižes regionaspäi: Kurzemen, Latgalijan, Rigan, Zemgalen i Vidzemen.

EläjadRedaktiruida

Latvijas elädas latvijalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 1 997 500 ristitud[7]. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 668 140 eläjad vl 1990, se poleni emigracijan tagut.

Rahvahad (2018): latvijalaižed — 62,2%, venänikad — 25,2%, vaugedvenälaižed — 3,2%, ukrainalaižed — 2,2%, pol'šanmalaižed — 2,1%, litvalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 2,3%.

Kodikelen mödhe (2011): latvijan kel' — 56,3%, venäkel' — 33,8%, toižed keled — 0,6%, märhapanendata — 9,3%.

Uskondan mödhe (2017): lüteranad — 36,2%, riman katolikad — 19,5%, ortodoksižed hristanuskojad — 19,1%, toižed hristanuskojad — 1,6%, toižed uskojad — 0,1%, märhapanendata i religijatomad — 23,5%.

Toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2011, surembaspäi penembha): Daugavpils, Lepai, Elgav, Jurmal. Kaik om 77 Latvijan lidnad. Lidnalaižiden pala om 68,3% (2020).

IžanduzRedaktiruida

Šingotadud postindustrialine ekonomik. Radnikoiden 7,7% oma ottud maižandushe, 24,1% ratas industrijas, 68,1% — holitišiden sferas (2016).

Latvijan ižandusen päsarakod oma bankad, logistik (transportiruind da varažomad), turizm, sömtegimišt sijaližel torhudel i elektrotehnižed tegimed.

Vl 2011 valdkundan päeksport oli elektromašiništ da mašinad (12%), raud da teraz (11%), pumaterialad (7%); toine eksport oli zelläd (4%), sobad (3%), toižed metallad da tegesed niišpäi (2%).

Vl 2012 Litvanma, Venäma, Estinma, Saksanma da Pol'šanma oliba valdkundan pätorguindpartnörikš.

HomaičendadRedaktiruida

  1. Latvijan ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Edel 2014 vot — latvijan lat.
  3. Mugažo .eu kuti EÜ:n ühtnii.
  4. Latvijan Konstitucijan tekst vl 2009. — Satv.tiesa.gov.lv. (ven.) (latv.) (angl.)
  5. Latvijan Konstitucijan tekst vl 2002 Vikipurtkiš. (angl.)
  6. Latvijan Konstitucijan tekst (2016) constituteproject.org-saital. (angl.)
  7. Latvijan ristitišt vn 2014 1. päiväl semendkud. — Latvijan statistikan keskuzbüro (csb.gov.lv). (angl.)

IrdkosketusedRedaktiruida

Tobmuz
Ühthine informacii valdkundas



Evropan valdkundad
Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Lihtenštein | Litvanma | Lüksemburg | Mad'jaranma | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pohjoižmakedonii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1

1 Om Azijas mugažo.