Avaita pämenü

Marok vai Marokko (arab.: المغرب‎‎ Al'-Magrib, berber.: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ Lmaġrib) om valdkund Afrikan lodehes. Oficialine nimi om Marokon Kunigahuz (arab.: المملكة المغربية Al'-Mamlakat al'-Magribijja, berber.: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ Tagldit N Lmaġrib). Marok om Magrib-regionan pala; mugažo Tunis, Alžir, Mavritanii da Livii mülüdas neche regionha. Marok om sidotud nenihe valdkundoihe kul'turižikš i istorižikš, ühthine kel' om olmas kaikil nenil valdkundoil.

Marokon Kunigahuz
المملكة المغربية (arab.)
(Al'-Mamlakat al'-Magribijja)
ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (berber.)
(Tagldit N Lmaġrib)
 Flag
Flag of Morocco.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Morocco.svg
Pälidn Rabat
Eläjiden lugu (2018) 34 314 130[1] ristitud
Pind 446 550 km²
Marokon Kunigahuz المملكة المغربية (arab.) (Al'-Mamlakat al'-Magribijja) ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (berber.) (Tagldit N Lmaġrib)
Kel' araban, berberan
Valdkundan pämez' Mohammed VI
Päministr Saadaddin Osmani
Religii islam
Valüt marokon dirham (MAD)
Internet-domen .ma
Telefonkod +212
Aigvö UTC+1

Marok om konstitucine monarhii suimanke (parlamentanke). Marokon kunigahal om surid' oiktusid, ozutesikš, hänele sab pästta radmaspäi suim. Radonoigendai tobmuz om ohjastusel da kunigahal. Kunigaz mugažo pästab dekretad, kudambad kuctas dahiroikš; nenil dekretoil om käskusiden vägi. Suiman alakodin ühtnijoiden tantoižed valičendad oliba vl 2016.

Politine pälidn om Rabat, no kaikiš suremb lidn om Kasablank; toižed sured lidnad: Marrakeš, Tetuan, Tanžer, Sale, Fes, Agadir, Meknes, Udžd da Nador.

Eläjad pagištas araban da berberan kelil.

Pind — 446 550 km². Päivlaskmpol'žen Saharan pind ei mülü neche luguhu.

Südäiolend

Valdkundan nimiRedaktiruida

Täuz' valdkundan nimi araban kelel om al'-Mamlakat al'-Magribijja (arab.: المملكة المغربية), mi znamoičeb: «Päivlaskmpol'ne Kunigahuz». Tobjimalaz-žo valdkund kuctas Al'-Magrib-nimeks, mi znamoičeb: «Päivlaskm».

Vepsän «Marok»-nimi om velgsana, kudamb om tulnu ispanijan vai portugalijan kelespäi venäkelen kal't.

Völ nügüd'-ki farsi- da urdu-kelil Marok kuctas Marrakešaks necen lidnan nimen mödhe. Iče Marrakeš-nimi om tulnu berberan kelespäi, kus Mur-n-Akuš znamoičeb: «Jumalan Ma».

Turkan kelel Marok kuctas Fasaks Fes-lidnan nimen mödhe.

IstoriiRedaktiruida

 
Idrisidoiden rahut (840. voz')

Ezmäine tutab valdkund Marokon territorijal oli Berberiden Mavritanii-kunigahuz, kudamban kunikaz oli Bokh I. Nece valdkund oli Pohjoižmarokos. Se oli olmas vhesai 110 EME. Sid' nügüdläine Marok putui rimalaižiden valdha. Riman imperijan tobmuz lopihe vl 429, konz Marokho tuliba Vandalad.

 
Rimalaižen Čella-lidnan ruinad Rabatas.

Musul'manad anastiba Marokon territorijad VII voz'sadas. Hö toiba islaman, ičeze araban kelen da ohjastandan sisteman. Ezmäine islamine valdkund Marokos oli Nekoran Kunigahuz. Vspäi 780 Marokon ohjasti Idrisidoiden dinastii. Marok kändihe teravas opendusen da tedon keskuseks araban mail'mas.

XI vsadaspäi berberižed dinastijad valdoičiba Marokos, Al'moravidad da Al'mohadad tegihe kaikiš vägevambikš niišpäi. Sil aigal Marok oli pävägen Magribas, Ispanijas i kaikes Keskmeren regionas. XIII vsadaspäi valdoiči Merinidoiden dinastii. XIV vsadas Ispanijas ozaiži rekonkist, i sigäpäi Marokho pageniba äjad arabad da evrejad. Saadidoiden dinastijan al Marok kändihe lujas vägevaks araban valdkundaks möst; se kaiči ičeze ripmatomut portugalijalaižišpäi da osmanoišpäi (kut, ozutesikš, toras Ksar-al'-Kebiras). Al'-Mansur-sultanan ohjanduz toi Marokole prestižad da bohatust.

Al'-Mansuran surman jäl'ghe hänen poigad jagoiba mad, no vl 1666 se kändihe ühthižeks, kogonaižeks möst. Siš aigaspäi Marokon om valdoinu Alauitoiden dinastii.

Vl 1912, Ezmäižen Marokon Krizisan da Agadiran krizisan jäl'ghe, Marok oli jagatud Ispanijan da Francijan protektoratoihe, no vl 1956 se möst kändihe ripmatomaks kunigazkundaks. Muhammed V-sultan tegihe kunigahaks vl 1957.

Hänen surman jälghe, vl 1961, Hasan II tegihe kunigahaks. Ezmäižed ühthižed valičendad oliba vl 1963. Ispanine Ifni om pördnus Marokole vl 1969. Vl 1973 om sänus POLISARIO-front; sen metoks siš aigaspäi om tehnus Päivlaskmaižen Saharan joudutand.

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Marokon topografine kart.
 
Essauiran pläž
 
Bin-el'-Uidan-padosein

Marok sijadase Pohjoižafrikas, Keskmeren suvirandal, sen päivlaskmpoles. Gibraltaran sal'm erigoitab Marokon Evropaspäi. Marokon randal om koume ispaništ eksklavad — Seut, Pen'jon de Veles de la Gomera da Melil'ja. Päivlaskmal da suvel Marokol om mavaldkundröun Alžiranke. Sen piduz om 1559 km, i se om sauptud vspäi 1994 politižiden süiden tagut. Valdkundan lodehližed randad lainištab Atlantine valdmeri. Valdmerirandan piduz om 1835 km.

Sikš ku Marok kontroliruib de-fakto Päivlaskmašt Saharad, sil om pit'k maröun Mavritanijanke, läz 2200 km.

Marokos om korktoid mägid. Atlas-mäged oma valdkundan keskuses da suvipoles. Rif-mäged oma Marokon pohjoižpoles. Mägiš elädas berberad. Kaikiš korktemb čokkoim om Tubkal'-mägi Korged Atlas-mägisel'gas, 4165 metrad ü.m.t. kortte. Kaikiš alahaižemb čokkoim om Sebha Tah-alang, 55 metrad meren pindan al. Man päjoged: Mului (lankteb Keskmerhe) da Sebu (lankteb Atlantižhe valdmerhe).

Valdkundan suves om Sahar — kaikiš suremb rahvahatoi ma mail'mas. Saharas om vähä rahvast, i sen ekonomine znamoičend om kaid lujas.

Kaikiš suremb lidn valdkundas om Kasablank. Pälidn om Rabat.

Marokon rahvahan Internet-domen om .ma.

Politine sistemRedaktiruida

Marok om de-jure unitarine konstitucine parlamentine kunigahuz valitud suimanke. No üks'-se kunigahal om radonoigendajad tobmut. Äipartine sistem funkcioniruib valdkundas. Oppozicižed partijad oma legaližed. Mohammed VI-monarh ohjastab vs 1999 heinkun 23. päiväspäi.

Ohjastusen pämez' om päministr. Radonoigendai tobmuz om ohjastusen käziš. Käskusenandai tobmuz om ohjastusel da kaks'kodižel suimal.

Üks' suimankodi kuctas Marokon Ezitajiden Assamblejaks (alakodi, 395 ühtnijanke videks vodeks), toine — Nevojiden Assamblei (üläkodi, 120 ühtnijad agjoiden suimišpäi i sebroišpäi kudeks vodeks). Marokon konstitucii garantiruib mugažo käskuzkundaližen sisteman ripmatomut.

Parlamentan alakodin järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 7. päiväl redukud, üläkodin — vn 2015 2. päiväl redukud. Nügüdläine päministr om Saadaddin Osmani vn 2017 keväz'kun 17. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Marokon administrativiž-territorialine jagand.

Valdkund jagase 16 agjaha, niišpäi kaks' polenke sijadasoiš Päivlaskmpol'žen Saharan anneksiruidud territorijal. Agjad alajagasoiš provincijoikš da prefekturoikš.

EläjadRedaktiruida

Marokon ristitišt
Voz' Millionad
1971 15.7
1990 24.8
2009 32.0
Purde: OECD/Mail'man Bank
 
Marokon etnolingvistižed gruppad

Marokon eläjad oma arabiziruidud berberad vai berberad. Kaik ned oma musul'manad-sunnitad. Verazmäižed eläjad — ispanijalaižed da francijalaižed. Ispanijas eläb 700 tuhad marokolašt, Francijas — üks' million marokolašt. Berberan znamasižed lidnad oma Marrakeš, Agadir da Nador.

Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Eläjiden enambuz eläb mererandan i Rif-mägiden keskes.

KeledRedaktiruida

 
Araban kelen paginoiden kart

Berberan kelel pagižeb 28% eläjid. Araban kelel pagižeb läz 90% eläjid. Araban kel' da berberan kel' oma oficialižed. Marokos pagištas araban kelen darigža-paginal.

IžanduzRedaktiruida

Marokon ekonomik om liberaline. Vspäi 1993 ohjastuz vedab privatizacijan politikan. Vozil 2003−2007 Marokon ekonomik kazvoi paremba mi regionan toižed valdkundad.

Holitišiden sarakod anttas kogosüdäiproduktan läz pol't. Tegimišt andab necen produktan nelländest. Nened sarakod kazdas teramba toižid: turizm, informacižed tehnologijad, sido, tekstiline tegimišt.

Maižanduz andab läz 14% KSP:d, no siš radab ristitišton 40..45%.

Valdkundan sal'hen znamasine purde oma fosfatad, sikš mail'mtorgusen fosfatoiden arvoiden köläiduz valatoitab Marokod lujas.

Radotomiden lugu oli 9,6% vl 2008.

Valdkundan irdpol'ne velg oli US$20 mlrd vl 2002; nece om kogosüdäiproduktan pol'.

EnergetikRedaktiruida

Lämuzelektrostancijad oma energetikan aluseks, ned ratas hilen turbiš. Elaktroenergijan kulutuz kazvab teravas, i Marokon ohjastuz ecib energijan uzid purtkid, mugomid, kut päiväižen energii i londuseližen gazan energii.

TransportRedaktiruida

Marokos om 56 986 km avtoteid da 610,5 km avtostradoid, 2010 km raudteid. Raudteiden nacionaline operator om ONCF.

Valdkundas om 27 lendimportad, kudambiden lendahtandan da ištutandan jonoil kova krepind om saudud.

HomaičendadRedaktiruida

IrdkosketusedRedaktiruida