Gvinei-Bisau, täuz' oficialine nimi — Gvinei-Bisaun Tazovaldkund (port.: República da Guiné-Bissau [ʁɛˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ biˈsau]), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas, Atlantižen valdmeren randal. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Bisau.

Gvinei-Bisaun Tazovaldkund
República da Guiné-Bissau
 Flag
Flag of Guinea-Bissau.svg
 Valdkundznam
Emblem of Guinea-Bissau.svg
Pälidn Bisau
Eläjiden lugu (2018) 1,833,247[1] ristitud
Pind 36,125 km²
Gvinei-Bisaun Tazovaldkund República da Guiné-Bissau
Kel' portugalijan
Valdkundan pämez' Umaru Sisoku Embalo
Päministr Nuno Gomeš Nabiam
Religii islam, paganuz, hristanuskond
Valüt KFA:n frank (XOF)
Internet-domen .gw
Telefonkod +245
Aigvö UTC+0

IstoriiRedaktiruida

Vozil 1471−75 portugalijalaižed Kabo Verdespäi zavodihe otta kävutamižhe nügüdläižen valdkundan territorijad, mödes igähižid rahvahid Brazilijha orjikš. Vozil 1879−1973 valdkundan nimi oli Portugaline Gvinei. Vhesai 1886 nügüdläižen Gvinejan territorii mugažo mülüi sigä, no sid' mäni Francijan tobmuden alle.

Vl 1973 sügüz'kun 24. päiväl Gvinei-Bisau tedištoiti ičeze ripmatomudes Portugalijaspäi. Ližatihe pälidnad valdkundan nimitushe, miše erištada susedližes Gvinejaspäi. Voziš 1998−1999 Rahvahanikoiden soda oli valdkundas. Koume sodakukerdust (vl 2003, 2011, 2012) jäi valdkundan istorijas.

Jäl'gmaine Konstitucii[2] om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vl 1984, se om väges vn 1991 vajehtusidenke.

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Gvinei-Bisaun topografine kart

Gvinei-Bisaul om mavaldkundröunoid Senegalanke pohjoižes (röunan piduz — 338 km, se om oiged jono päivnouzmaspäi päivlaskmha) da Gvinejanke suvipäivnouzmas (386 km). Ühthine röunoiden piduz madme — 724 km. Atlantižen valdmererandan piduz om 350 km.

Tahoidme sodunu lapak mererandaline alangišt otab valdkundan pindan tobjan palan. Veden pind otab man territorijan kahesandest. Aigan mändes täuz'vezižed joged (Žeb, Kašeu, Korubal, Balan) oma čapelnu valdmeren randanpirdad i sädihe Bižagoš-sarištod. Kaikiš korktemb čokkoim om nimetoi taho Futa Džalon-platol valdkundan pohjoižpäivnouzmpoles, 300 m valdmeren pindan päl.

Klimat om subekvatorialine mussonine, paneb sadegid kezakus-elokus tobjimalaz. Voden keskmäine lämuz om +26 C°, läz vajehtusita kuidme. Valdmererandal paneb 3000 mm sadegid, i päivnouzmal — 1200 mm (sigä oleskeleb letetorokoid-ki).

Londuseližiden pävaroiden keskes om kivivoid da londuselišt gazad (šel'fas), boksitoid, fosfatoid, mecoid, ozrikkivid. Niišpäi vaiše mec om ottud radho.

Politine sistemRedaktiruida

 
Kolinas de Boe (Colinas de Boé)-pert'kulu om parlamentan sauvuz Bisaus.

Ohjandusen form om unitarine konstitucine segoitadud tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (port.: Presidente da Guiné-Bissau), kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks. Prezidentan ohjandamižen strokuiden lugu ei ole röunatud, no vspäi 1974 valdkundas ei olend ni üht prezidentad, ken ištuiži ičeze ezmäižen vižvoččen strokun lophusai kogonaz, Žoze Mariu Vaš (2014−2019) om ezmäine. Prezident paneb päministrad (port. Primeiro-Ministro) radnikusele.

Parlament om üks'kodine Nacionaline Rahvahaline Suim (port.: Assembleia Nacional Popular da Guiné-Bissau), kaik rahvaz valičeb sen 100 ühtnijad nelläks vodeks.

Ülembaine Käskuzkund (port.: Supremo Tribunal da Justiça) om käskuzkundaližen tobmuden pä.

Gvinei-Bisaun parlamentan järgenduseližed valičendad oliba vl 2019 keväz'kun 10. päiväl. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2019 kahtel tural: 24. päiväl kül'mkud i 29. päiväl tal'vkud. Umaru Sisoku Embalo sai 27,65% ühtendes turas i 53,55% kahtendes turas, radab prezidentaks vn 2020 uhokun 27. päiväspäi. Nuno Gomeš Nabiam sai koumant sijad (13,16%) niiden-žo valičendoiden ühtendes turas, radab päministran vs 2020 uhokun 28. päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Gvinei-Bisaun administrativiž-territorialine jagand.

Gvinei-Bisau jagase ühesaks regionaks (üks'lugu port.: regiao). Üks' niišpäi om pälidn (kaikiš suremb region ristitišton lugun mödhe), i völ üks' sijadase Bižagoš-sarištol (kaikiš penemb region ristitišton lugun mödhe).

EläjadRedaktiruida

Gvinei-Bisaus elädas bisaugvinejalaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 1 514 451 eläjad[3]. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Portugalijan kel' kävutase rahvahidenkeskeižiden kontaktoiden abutuseks, om levitadud avaros kut kahtenz' i koumanz' kel'.

Uskondan mödhe (2008): islamanuskojad — 45,1%, hristanuskojad — 22,1%, animistad — 14,9%, religijatomad — 2%, märhapanendata — 15,9%.

Valdkundan kaikiš suremb lidn om Bisau. Toižed sured lidnad (enamba 12 tuh. ristituid vl 2005, surembaspäi penembha) oma Bafat, Gabu da Bisor.

IžanduzRedaktiruida

Vl 2012 Gvinei-Bisaun eksportan päpaloin oli arahis da pähkmed (kokospal'man, brazilijan da kešjupähkmed) (93%); toižed eksportiruidud tavarad — kuld, pumaterialad, kala, puvill, ris.

HomaičendadRedaktiruida

  1. Gvinei-Bisaun ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Gvinei-Bisaun Konstitucijan tekst constitutionnet.org-saital. (angl.)
  3. Gvinei-Bisaun ristitišt. — Gvinei-Bisaun Statistikan Nacionaline institut (stat-guinebissau.com). (port.)

IrdkosketusedRedaktiruida



Afrikan valdkundad
Alžir | Angol | Benin | Botsvan | Burkina Faso | Burundi | Čad | Džibuti | Efiopii | Egipt1 | Ekvatorialine Gvinei | Eritrei | Esvatini | Gabon | Gambii | Gan | Gvinei | Gvinei-Bisau | Jemen1 | Kabo Verde | Kamerun | Kenii | Keskafrikan Tazovaldkund | Komoran Sared | Kongon Demokratine Tazovaldkund | Kongon Tazovaldkund | Kot d'Ivuar | Lesoto | Liberii | Livii | Madagaskar | Malavi | Mali | Marok | Mavrikii | Mavritanii | Mozambik | Namibii | Niger | Nigerii | Ruand | San Tome da Prinsipi | Seišelan Sared | Senegal | Sjerra Leone | Somali | Sudan | Suviafrikan Tazovaldkund | Suvisudan | Zambii | Zimbabve | Tanzanii | Togo | Tunis | Ugand

1 Om Azijas mugažo.