Gajan (angl.: Guyana [ɡaɪˈɑːnə] vai [ɡaɪˈænə]), täuz' oficialine nimituz om Gajanan Kooperativine Tazovaldkund (angl.: Co-operative Republic of Guyana), om üks'jäine anglijankel'ne valdkund Suviamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Džordžtaun.

Gajanan Kooperativine Tazovaldkund
Co-operative Republic of Guyana
 Flag
Flag of Guyana.svg
 Valdkundznam
Coat of arms of Guyana.svg
Pälidn Džordžtaun
Eläjiden lugu (2018) 740 685[1] ristitud
Pind 214 970 km²
Gajanan Kooperativine Tazovaldkund Co-operative Republic of Guyana
Kel' anglijan
Valdkundan pämez' Devid Greindžer
Päministr Mozes Nagamutu
Religii hristanuskond, induizm
Valüt gajanan dollar (GYD)
Internet-domen .gy
Telefonkod +592
Aigvö UTC−4

IstoriiRedaktiruida

Vozil 1667−1814 Gajanan territorii oli Alamaiden kolonijaks, vozil 1814−1966 — britanižen kolonijan.

Vn 1966 26. päiväl semendkud Gajan tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi. Vspäi 1970 Gajan om olmas tazovaldkundaks.

Jäl'gmäine Konstitucii tuli väghe vn 1980 20. päiväl redukud da om olmas möhembaižidenke vajehtusidenke.[2]

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Gajanan reljefan kart.

Gajan sijadase pohjoižpolehe ekvatoralpäi. Sada kilometrad levette sodunu alangišt vedase pidust' Atlantižen valdmeren randištod.

Gajan om mavaldkundröunoiš Surinamanke päivnouzmas (röunan piduz — 836 km), Brazilijanke suves (1308 km) da Venesuelanke päivlaskmas (789 km). Ühthine röunoiden piduz om 2933 km. Valdmeren randanpird om 459 km. Valdkundan pind — 214 970 km². Saum vezid — 8,4% (18 120 km²).

Gvianan mägitazangišton keskmäine pala otab Gajanan suvipol't. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Roraim-mägi lapakonke platonke 31 nellikkilometrad surtte mägenpän sijas, 2810 metrad kortte valdmeren pindan päl. Venesuelan, Brazilijan da Gajanan röunoiden ühtmuden čokkoim sijadase necil mägel.

Klimat om subekvatorialine, räk da neps. Nepsad džunglid kattas valdkundan territorijan ühesa kümnendest. Om äi jogid da vezilanktendoid. Znamasine Kajetur-vezilanktend om vidhe kerdha korktemb Niagaranvezilanktendad.

Londuseližed varad oma boksitad, kuld, diamantad, mec, kala da merenproduktad, gidroenergii. Sen ližaks, toižiden tarbhaižiden mankaivatusiden löudmižsijad oma, no ned seištas radmatomikš: raud-, marganc-, nikel'- da molibdenkivendod.

TobmuzRedaktiruida

 
Parlamentan pert' Džordžtaunas.

Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (angl.: President of the Co-operative Republic of Guyana), hän-žo om azekhiden vägiden da ohjastusen-ki pämez'. Parlamentan ezipartijan lider kändase prezidentaks videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb radnikusile päministrad (Prime Minister) da toižid ministrid. Päministr da ministriden enambuz oma parlamentan-ki ühtnijad. Prezidentale sab pästta radmaspäi parlamentad. Ohjastusele sab vahvištada käskusid.

Käskusenandajan tobmuden pä om parlament, üks'kodine Nacionaline Suim (angl.: National Assembly) 65 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Parlamentale sab heitta radmaspäi prezidentad vaiše hänen läžundan tagut vai Konstitucijan lujiden murendusiden taguiči.

Gajanan järgenduseližed pävaličendad, sidä kesken valdkundan parlamentha, oliba vn 2015 11. päiväl semendkud. Nügüdläine prezident om Devid Greindžer vs 2015 semendkun 16. päiväspäi, se om hänen ühtenz' strok. Vs 2015 semendkun 20. päiväspäi Mozes Nagamutu om päministraks.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Gajanan administrativiž-territorialine jagand.

Gajan jagase 10 agjaks (regionaks, angl.: region). Agjad alajagasoiš 27 demokratižeks nevondkundaks (angl.: Neighbourhood Democratic Council, NDC).

EläjadRedaktiruida

Gajanas elädas gajanalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 735 554 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 759,567 eläjad vl 1980.

Augotižlibundan mödhe (2012): indijalaižed — 39,8%, afrikalaižed — 29,3%, segoitadud augotižlibundanke — 19,9%, indejalaižed — 10,5%, toiženke augotižlibundanke (evropalaižed, kitajalaižed) — 0,5%.

Uskondan mödhe (2012): protestantad— 34,8%, induistad — 24,8%, riman katolikad — 7,1%, islamanuskojad — 6,8%, Jehovan tundištajad — 1,3%, rastafarad — 0,5%, toižed hristanuskojad — 20,8%, toižed uskojad — 0,8%, religijatomad — 3,1%.

Toižed sured lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2002, surembaspäi penembha): Linden, Nju-Amsterdam. Lidnalaižiden pala om 26,8% (2020).

IžanduzRedaktiruida

Gajanan päeksport om kuld (35%), boksitad (13%), ris (13%), rogosahar (12%), merenproduktad da kala (7%); toine eksport om pumaterialad (5%), ezitegesed pästmaha alkogoližid jomid (2%).

HomaičendadRedaktiruida

  1. Gajanan ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Gajanan Konstitucijan tekst (vn 1996 vajehtusidenke) pdba.georgetown.edu-saital. (angl.)

IrdkosketusedRedaktiruida



Suviamerikan valdkundad
Argentin | Bolivii | Brazilii | Čili | Ekvador | Gajan | Kolumbii | Paragvai | Peru | Surinam | Urugvai | Venesuel