Avaita pämenü

Peru (isp.: Perú, kečuaks i aimaraks: Piruw), täuz' oficialine form — Perun Tazovaldkund (isp.: República del Perú [reˈpuβlika ðel peˈɾu], keč.: Piruw Mama Llaqta [piˈruw ˈmama ˈʎaχta], aimar.: Piruw Suyu [piˈruw ˈsuju]), om valdkund Suviamerikan päivlaskmas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Lim.

Perun Tazovaldkund
República del Perú
 Flag
Flag of Peru.svg
 Valdkundznam
Escudo nacional del Perú.svg
Pälidn Lim
Eläjiden lugu (2018) 31 331 228[1] ristitud
Pind 1 285 216 km²
Perun Tazovaldkund República del Perú
Kel' ispanijan
Valdkundan pämez' Martin Viskarra
Päministr Vinsente Sebal'jos
Religii hristanuskond
Valüt perun uz' sol' (PEN)
Internet-domen .pe
Telefonkod +51
Aigvö UTC−5

IstoriiRedaktiruida

Inkiden imperii mülüti Perun territorijan edel ispaništ londad vl 1532. Istorižed Maču Pikču da Čokekirao lidnad sijadasoiš valdkundan suves.

Vl 1821 heinkun 28. päiväl Peru tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi.

Jäl'gmäine Konstitucijan udištamine oli vn 1993 31. päiväl tal'vkud.

Geografijan andmusedRedaktiruida

 
Perun topografine kart.

Peru om mavaldkundröunoiš Ekvadoranke (röunan piduz — 1528 km) lodehes, Kolumbijanke pohjoižes (1506 km), Brazilijanke päivnouzmas (2822 km), Bolivijan (1047 km) da Čilinke (169 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röun kuivmadme — 7072 km.

Perun päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Ühthine randanpird om 3080 km.[2]

Kaid alangišt vedase pidust' randištod. Andad-mäged oma man keskuses. Sur'kulu alangišt levigandeb päivnouzmha niilpäi Amazonk-jogenke da sen ližajogidenke. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Uaskaran-mägenoc, 6768 m. Kaikiš madalamb čokkoim om Bajovar-alang, −34 m.

Londuseližed pävarad oma vas'k, hobed, kuld, mecad, kivivoi, londuseline gaz, kivihil', raudkivend, fosfatad, potaš, gidroenergii.

Politine sistemRedaktiruida

 
Kongressan pert'kulu (Palacio Legislativo), Lim.

Peru om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (isp.: Presidente de la República del Perú). Rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun om voimuz ei kerdalaz, no ühten konstitucižen ciklan (kahtiden valičendoiden pordon) jäl'ghe. Prezident om ohjastusen-ki pämez', paneb radsijha päministrad. Päministr om Ministriden nevondkundan pämez'.

Parlament om üks'kodine Kongress (isp.: Congreso), rahvaz valičeb sen 120 ühtnijoid videks vodeks.

Valitas regioniden ohjastusid nelläks vodeks. Seičemekümnevoččiden da vanhembid ristituiden valičendoiktused oma röunatud.

Martin Viskarra om valitud prezidentaks da radab vn 2018 23. päiväspäi keväz'kud. Vinsente Sebal'jos om pandud päministran radsijha vn 2019 30. päiväl sügüz'kud.

Administrativiž-territorialine jagandRedaktiruida

   Kacu kirjutuz: Perun administrativiž-territorialine jagand.

Peru jagase 25 agjaks (regionaks, isp.: región) i üks' Liman agj (provincii, ei mülü nimiččehe regionha) om olmas. Regionad alajagasoiš provincijoihe (niid om 195, isp.: provincia), ned — rajonihe (isp.: distrito, niid om 1840).[3]

EläjadRedaktiruida

Perus elädas perulaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 30 814 175 ristitud.[4]

Augotižlibundan mödhe (2017): mestizo (indejalaiž-evropalaižed) — 60,2%, indejalaižed — 25,8%, evropalaižed — 5,9%, afrikalaižed — 3,6%, toiženke augotižlibundanke (sidä kesken kitajalaižed i japonijalaižed) — 1,2%, augotižlibundan ozutandata — 3,3%.

Perun toižed järedad lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vl 2007 rahvahanlugemižen mödhe[5], surembaspäi penembha): Arekip, Truhiljo, Čiklajo.

IžanduzRedaktiruida

Perun päeksport om vas'k, kuld, cink, sobad, ümbriratud kala; toine eksport — kivivoi da sen ümbriradmižen produktad, kofe, kartohk, asparagus.

HomaičendadRedaktiruida

IrdkosketusedRedaktiruida