Erinevus lehekülje "Ion" redaktsioonide vahel

Lisatud 20 baiti ,  1 aasta eest
formitez, orfo (pp)
p
(formitez, orfo (pp))
 
'''Ion''' ([[grekan kel'{{lang-el|grek]].: ''ἰόν''}} — ''«mänii''») — üks'atomine vai äiatomine [[heneg]] elektrotäutkenke, kudamb sädase siloi, konz üks' vai enamba [[elektron|elektronad]]ad kadodas [[atom]]aspäi vai [[molekul]]aspäi vai ühtnedas [[atom]]ha vai [[molekul]]ha. [[Ionizacii]] (ioniden formiruind) voib tehtas korktan [[temperatur]]an ([[lämuz|lämuden]]) aigan, [[elektrokend]]an vai [[ionizirui sädegoičend|ionizirujan sädegoičendan]] painusen al. Sidä vizid, ion om atom vai molekul, kudambas elektroniden ühthine verd ei ole kohtaine [[proton]]iden ühthiženke verdanke, i se azj andab atomale pozitivišt vai negativišt [[elektrotäude]]t.
 
IonadErižiden erižikšhenegiden henegišionad vasttasoiš kaikiš [[substancijan agregatine olend|substancijan agregatižiš olendoiš]] — [[gaz]]oiš (ozitesikš, [[Man atmosfer|atmosferas]]), [[nozoluz|nozolusiš]] ([[suladused|suladusiš]] da [[segoitez|segoitesiš]]), [[kristall]]iš da [[plazm]]as (ozutesikš, [[tähthidenkeskeine ümbrišt|tähthidenkeskeižes avarudes]]).
 
Ionan [[elektrotäude|täude]] om kerdaine elektronan täutkenke. Vl 1834 [[Faradei Maikl|Maikl Faradei]] sädi «ion»-tärtusen da terminan. Tedoides [[elektrojoksuz|elektrojoksusen]] painust [[muiktuz|muiktusiden]], [[mugl]]iden da [[solad|soliden]] vezisegoitesihe, Faradei ezimeleti, miše mugoižiden segoitesiden [[elektrovendmahtuz]] oli ioniden likundan tagut.
 
Faradei nimiti [[kation]]ikš ionad pozitiviženke täutkenke, kudambad likuiba segoitesiš negativižennoks polüsannoks ([[katod]]annoks), ai [[anion]]ikš — ionad negativiženke täutkenke, kudambad likuiba pozitivižennoks polüsannoks ([[anod]]annoks).
 
Ionad oma himižešti aktivižed heneged, i sikš ned tarttas reakcijoihe atomoidenke, molekuloidenke da ičekesken. Ionad sündudas segoitesihe [[elektrolitine dissociacii|elektrolitižen dissociacijan]] jäl'ghe da determiniruidas [[elektrolit]]oiden ičendoid.
 
Voib säta ionad himižel vai fizižel mahtusel. Himižikš, ku neitraline atom kadotab üht vai enamba elektronad, ka sil om netto-pozitivine täude, i se kuctas [[Ion#Anionad da kationad|kation]]aks. Ku atom sab elektronid, ka sil om netto-negativine täude, i sidä kuctas sidä [[Ion#Anionad da kationad|anion]]aks. Ku ion om üks'jäižen [[atom]]an formas, ka sidä kuctas atomižeks vai [[üks'atomine ion|üks'atomižeks ionaks]], a ku ionas om kaks' vai enamba atomad, ka sidä kuctas [[molekulärine ion|molekulärižeks]] vai [[äiatomine ion|äiatomižeks ionaks]].
 
Substancijan fizižen ionizacijan statjaks, ozutesikš, gazoiš, muga nimitadud «ionparad» sädasoiš ioniden ainastusen tagut. Kaikuččes mugoižes paras oma joudai elektron da pozitivine ion.
Sikš ku protonan elektrotäude ičeze surudes om kohtaine elektronan täutkenke, ka ionan netto-elektronine täude sättub protoniden verdanke ionas minus elektroniden verd siš.
 
'''Anion''' (−) ([[grekan kel'{{lang-el|grek.]] ἄνω}} (''ánō'') — ''«ülähäks''») om ion, kudambas elektronid enamba mi protonid, ka se azj andab '''netto-negativine täude''' (sikš ku elektronil om negativine täude i protonil om pozitivine täude).
 
'''Kation''' (+) ([[grekan kel'{{lang-el|grek.]] κατά}} (''katá'') — ''«alahaks''») om ion, kudambas penemba elektronid mi protonid, ka ned anttas '''netto-pozitivine täude'''.
 
Erasid ližanimid kävutadas ioniden äikerdoitud täutkenke täht. Ozutesikš, ion −2-täutkenke om tetab [[dianion]]aks da ion +2-täutkenke om tetab kuti [[dikation]]. [[Cvitterion]] om neitraline molekul pozitiviženke da negativiženke täutkidenke erasiš tahoiš molekulan irdpolel.
 
== Tedoavaidusen te ==
'''Ion'''-sana [[grekan kel'|grekaks]] ἰόν, (''ion''), znamoičeb ''«mänii''» (ἰέναι, ''ienai'', ''«mända''»-sanan nügüdläižen aigan I aktivan particip). Vl 1834 anglialaine fizikan- da himijantedomez'himijan [[Faradei Maikl|Maikl Faradei]]-tedomez' sädi nece termin ümbrikirjutamha sihepäi tundmatoman ''mänijan'' nägusen ühten [[elektrod]]alpäi toižele vezisubstancijan kal't.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/faraday_michael.shtml Michael Faraday (1791-18671791−1867) (video). — BBC (''bbc.co.uk''). {{ref-en}}]</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=ion Onlain etimologineEtimologine onlain-vajehnik (''etymonline.com'').] {{ref-en}}</ref> Faradejale ei olend tetab necen nägusen londuz, no hän tezi: sikš ku metallad segoitadas da lähttas segoiteshe ühtel elektrodal, da uz' metall tuleb segoitesespäi toižen elektrodan päl, ka om eraz substancijan toižend, mitte likkub segoitesen kal't joksijas, vedajas, ehtatajas materialižes formas üht sijaspäi toižhe.
 
== Harakterižed pirdad ==
Konz ionad oma gazanvuiččes olendas (lämoi, päivänvauktuz, elektrokibinad i m.e. [[plazm]]), niil om korgedkorktad mahtuzmahtust reakcijoile. Gazanvuiččed ionad reagiruidas teravašti täuttud vastališti ionidenke, da sätas neitraližid molekuloid vai ionižid solid. Ionad sädasoiš nozoludes vai substancijan kovas olendas, konz solad reagiruidas segoitajidenke (ozutesikš, [[vezi|vedenke]]). Sišpäi tuldas ''ionad segoitajas'' hätkembanke elonke, ka [[energii|energijan]] da [[entropii|entropijan]] sido toižetase, ionad napridas sirta toine toižespäi i reagiruidas nozoludenke. Mugomad stabiližed substancijad puttas londuses madaliden temperaturiden olendoiš tobjimalaz. Sen järgeline ozutez om segoitadud soliden ionad merivedes.
 
Kaikil ionil täude om täudeolmas, sišpäi ne, kaikiden objektoiden kartte:
* vedadas vastal'žid elektrotäutkid ičezennoks (pozitivine negativižennoks da tagazpolin),
* sirtas polihe ühtenvuiččen znaman täutkid (mugažo erazvuiččid ičeze väges),
* likkudas traektorijadme, kudamban te kändase da om märitud [[magnitkend]]al.
 
Elektronan mass om penemb, sen avaruden täutandan ičendad oma lujemba (elektronad oma [[materialižed lainhed]]). Sikš miše elektronad märitas atomoiden da molekuloiden suruzsurut, hot' ne valdoitas elektronil da niiden suremba. Anionad (ionad negativiženke täutkenke) oma suremb maman molekulad vai atomad. Agjahižed elektronad sirtas polihe toine tošt i ližatas ionale fizišt surustsurut, sikš ku sen suruz märičese [[elektroniden pil'v]]el. Ani mugažo kationad oma penemb maman atomad vai molekulad sen elektroniden pol'ven penemban suruden tagut. Ozutesikš, üks' [[vezinik]]an kation om ani elektronita, ka se om ''penemb lujas'' maman vezinikan atomad.
 
== Olend olmas londuses ==
Ionad oma jogasijaližed [[londuz|londuses]] da andabaanttas vastuzvastust erazvuiččen fenomeniden täht: [[Päiväine|Päiväižen]] vauktusen sü, [[Ma]]n [[ionosfer]]an olend olmas-ki. Atomoiden muju ičeze ionižes olendas voib erineda rindatades neitraližidenneitraližidenke atomoidenke, ka päivänvauktusen absorbcii metalližil ionil andab mujud [[kalližarvoižed kived|kalližarvoižile kivile]]. Veden da ioniden vastamižpaineg om lujas tarbhaine kut anorganižes himijas, muga organižes-ki (biohimii sen ühtes), ozutesikš ohjastai sidoiden erigoitusel energii [[adenozintrifosfat]]as ([[adenozintrifosfat|ATF]]).
 
Kus ioniden ičendad oma kaikiš nägujembad, ümbrikirjutand andase alleanttud jagusiš; ned sijadasoiš pidusen polendusen fizižen pordhišton mödhe, astronomižes surudespäi mikroskopižhe.
 
== Astronomine olend olmas ==
[[Fail:Tycho-supernova-xray.jpg|rightthumb|right|thumb250px|[[SN 1572]]:n ([[Brage Tiho|Tiho Bragen]]) [[üläuz' tähtaz|üläuden tähthan]] jändused, čihodajan plazman ogibal šur. Irdaline päluine ozutadud taivazmaks, se om [[röntgensädeged|röntgensädegiden]] emissii korktan energijan elektronil.]]
 
&nbsp;&nbsp;&nbsp;''Päine kirjutuz: [[Plazm]].''
 
Vedetomiden gazanvuiččiden ioniden keraduz, vai eskai täuttud henegiden erasenke verdanke gaz nimitase plazmaks. Enamba mi 99.9% Mirun nägujas substancijaspäi voib olda [[plazm]]an nägus.<ref>[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast07sep99_1.htm Plasma, Plasma, Everywhere] Science@NASA Headline news, Space Science # 158. September 7, 1999. — ''Science.nasa.gov''. {{ref-en}}</ref>. Se mülüb meidenMeiden [[Päiväine]] da toižed [[tähtaz|tähthad]] mülüdas plazmaha, mugažo [[planetoidenkeskeine avaruz|avaruz planetoiden keskes]] da [[tähthidenkeskeine ümbrišt|avaruz tähthiden keskes]]. Plazm om nellänz' substancijan olend ([[kova hibj|kovad hibjad]], [[nozoluz|nozoluded]], [[gaz]]ad-ki), sikš ku sen ičendad oma toižed materialižkš. [[Astrofizine plazm|Astrofizižes plazmas]] om tobjimalaz elektronidenElektroniden da protoniden segoitez (ioniziruidud vezinik) om olmas [[astrofizine plazm|astrofizižeks plazmaks]] tobjimalaz.
 
== Homaičendad ==
<references />
 
{{Commons|Category:Ions}}
[[Kategorii:Ionad|*]]
 
[[Kategorii:Ionad|* ]]
[[Kategorii:Fizik]]
[[Kategorii:Plazman fizik]]
51 102

muudatust